Mayo County Council logo

Gluais Téarmaí

Téarmaí

Seandálaí:

Déanann seandálaí staidéar ar an am atá thart trí anailís a dhéanamh ar ábhar fisiciúl a d'fhág daoine ina ndiaidh.

Tochailt Seandálaíochta:

Glaotar tochailt seandálaíochta ar an bpróiseas ina dtógtar na hiarsmaí seandálaíochta den talamh ar bhealach córasach ionas go mbeidh seandálaí cuí-cháilithe in ann anailís a dhéanamh agus léirmhíniú a thabhairt orthu. Caomhnú trí thaifeadadh a ghlaotar ar an gcineál iniúchadh seandálaíochta seo.

Déantán Seandálaíochta:

Rud ón am atá thart a rinne nó a mhúnlaigh daoine is ea déantán.

Réamhstair:

Seo í an tréimhse is luaithe sa tseandálaíocht, a chlúdaíonn an Chlochaois, an Chré-umhais, agus an Iarannaois.  I dtéarmaí eile, is í an tréimhse sheandálaíochta in Éirinn roimh theacht na Críostaíochta.

An Ré Phailéiliteach (an tSean-Chlochaois):

Ba í seo an tréimhse is luaithe den Chlochaois, tráth a bhí Éire fós faoi bhrait oighir ach iad ag cúlú de réir a chéile. Níl aon fhianaise i leith daoine a bheith ag maireachtáil in Éirinn ag an bpointe seo.

An Ré Mhéisiliteach (An Chlochaois Láir):

Fiagaithe cnuasaitheoirí fáin ba ea muintir na ré Méisilití. Rinne siad airm agus uirlisí as cloch ar nós breochloiche nó seirte. Baineann roinnt deantán leis an tréimhse seo amháin, ar nós micrilití a rinneadh go luath sa ré Mhéisiliteach agus Calóg na Banna a rinneadh níos déanaí san aois sin. Mhair an ré Mhéisiliteach idir na blianta c.7000-4000RCh.

An Ré Neoiliteach (an Nua-Chlochaois):

Bunaíodh na chéad phobail feirmeoireachta in Éirinn le linn na haoise seo. Rinne siad airm agus uirlisí as cloch ar nós breochloiche nó seirte. Mhair an ré Neoiliteach idir na blianta c.4000-2400RCh. Tá go leor fianaise i leith na tréimhse seo ar fáil i gContae Mhaigh Eo ó chóras páirceanna Neoiliteacha Achaidh Chéide.

An Chré-umhaois:

Ba í seo an tréimhse inar tosaíodh ag obair le miotail den chéad uair in Éirinn. Thosaigh daoine ag úsáid miotail chun airm agus uirlisí a dhéanamh. Tosaíodh ag obair le hór le linn na haoise seo chomh maith, agus rinneadh rudaí ar nós toirc óir. Mhair an Chré-umhaois idir na blianta c.2400-500RCh.

An Iarannaois:

Ba í seo an tréimhse inar táirgeadh iarann den chéad uair agus úsáideadh é chun uirlisí agus airm a dhéanamh. Mhair an Iarannaois idir na blianta c.400RCh-400AD.

An Luathré Chríostaí nó an Luath-mheánaois.

Tháinig Naomh Pádraig agus an Chríostaíocht leis go hÉirinn le linn na haoise seo. Tháinig an litearthacht go hÉirinn chomh maith, agus rinneadh roinnt de na píosaí ealaíne is fearr dá bhfuil againn - ar nós Leabhar Cheanannais agus Leabhar Dharú - sa tréimhse seo. Glaotar an Ré Órga uirthi uaireanta, agus mhair sí idir an c.5ú agus an 10ú haois AD.

Ré na Lochlannach:

Tháinig na Lochlannaigh go hÉirinn den chéad uair sa bhliain 841AD. Rinne siad creacha ar limistéirí fad an chósta agus ar mhainistreacha saibhre ar dtús, ach diaidh ar ndiaidh chuir siad fúthú anseo agus ghluais siad isteach faoin tír. Bhunaigh na Lochlannaigh na chéad bhailte in Éirinn - bailte ar nós Bhaile Átha Cliath agus Phort Láirge - a bhí mar láthair thrádála acu. D'imeasc na Lochlannaigh le sochaí na nGael de réir a chéile, agus fuarthas go leor déantán ón tréimhse seo a bhfuil tionchar na Lochlannach le feiceáil orthu, agus fuarthas roinnt deantán Éireannach i gCríoch Lochlann chomh maith.

An Mheánaois agus an Mheánaois Dhéanach:

Tháinig na hAngla-Normannaigh go hÉirinn le linn na Meánaoise sa 12ú haois.  Glaotar an Mheánaois Dhéanach ar an tréimhse suas chomh fada leis an 17ú haois.

Tuama Meigiliteach:

Séadchomharthaí tógtha de chlocha móra is ea tuamaí meigiliteach, a úsáideadh le haghaidh searmanais agus adhlacthaí. Ainmníodh óna focail Ghréigise mega a chiallaíonn 'mór' agus lithic a chiallaíonn 'cloch'. Déantar fo-rangú ar na tuamaí de réir aoise agus crutha; ina measc tá tuamaí pasáiste, tuamaí cúirte, tuamaí dingeacha agus dolmain ursanacha.

Imfhálú:

Úsáidtear an téarma go coitianta anois, ach rinneadh an chéad sainmhíniú air i dTaifead na Suíomhanna agus na Séadchomharthaí.  Áirítear séadchomharthaí cré atá ciorclach, nó beagnach ciorclach, agus ar tógadh i dtréimhsí éagsúla seandálaíochta iad faoin sainmhíniú sin. Úsáidtear go minic é chun suíomh rátha a chur in iúl.

Ráth:

Spás ciorclach a bhfuil múr timpeall air.  Is minic a bhíonn díog ina thimpeall lasmuigh agus bealach isteach ar an taobh thoir uaireanta. Bhí cónaí ag pobail fermeoireachta na Luath-mheánaoise agus na Meánaoise sa spás i lár an rátha, agus ba é anseo a rinne siad a gcuid gníomhaíochta socheacnamaíochta. Cuirtear síos ar rátha mar áitribh feirme, agus d'fhéadfadh múr agus díog amháin (uni-vallate), dhá mhúr agus dhá dhíog (bi-vallate), trí mhúr agus trí dhíog (tri-vallate), nó ilmhúrtha agus díoga (multi-vallate) a bheith iontu.

Uaimheanna Talún:

Pasáistí nó seomraí faoi thalamh is ea uaimheanna talún, le ballaí cloiche singile ar na taobhanna de ghnáth. Faightear iad in aice le ráthanna agus suíomhanna eaglasta, nó d'fhéadfaidís a bheith scartha amach ó shéadchomharthaí eile. Seans gur úsáideadh iad mar stór bia chun é a choinneáil fuar, nó go ndeachaigh daoine i bhfolach ann nó cuireadh rudaí luachmhara i bhfolach ann le linn creach.

Fulachtaí Fia:

Áiteanna réamhstairiúla cócaireachta is ea Fulachtaí Fia, a fhaightear gar d'fhoinse nádúrtha uisce de ghnáth. Dumha cloiche dóite i gcruth crú capaill atá iontu, agus clais nó umar scaobtha ina lár. Rinneadh sa Chré-umhaois iad den chuid is mó.

Galláin:

Cuireadh galláin suas san aois réamhstairiúil den chuid is mó, agus dealraíonn sé go raibh feidhmeanna éagsúla acu - bhí baint acu le deasghnátha, nó úsáideadh iad mar chomharthaí adhlactha nó mar chomharthaí críche. Faightear roinnt gallán agus scríbhneoireacht Oghaim orthu - seanchóras scríbhneoireachta inar eitseáladh línte ar thaobh na cloiche.

Sraitheanna Gallán:

Péire nó breis is péire gallán suite le chéile i sraith is ea sraith gallán. Cuireadh suas iad san aois réamhstairiúil, agus seans go raibh baint acu le deasghnátha na linne sin.

Ciorcail Liag:

Líon cor (5 ar a laghad) de ghalláin leagtha amach i gciorcal is ea ciorcal liag. Cuireadh suas iad san aois réamhstairiúil, agus seans go raibh baint acu le deasghnátha nó le hadhlacadh sa tréimhse sin.

Ábhar spéise

Seo iad roinnt rudaí a fuarthas le déanaí le linn tochailte ar bhealach Sheachbhóthar Bhaile Chathail, an N5

Gold filligree found at Lowpark.


Fulacht Fiadh trough found at Sonnagh.


Ringed pin found at Lowpark.


  More Mayo County Council and Local Government Websites